तुळशी विवाह म्हणजे काय?

कार्तिक महिन्यातील शुद्ध एकादशीला (देवउठनी एकादशी) साजरा होणारा तुळशी विवाह हा महाराष्ट्रातील एक अतिशय पवित्र आणि भावनिक सोहळा आहे. या दिवशी तुळशीच्या रोपाचा विवाह भगवान विष्णूंच्या शाळिग्राम रूपाशी (किंवा श्रीकृष्णाशी) पारंपरिक पद्धतीने लावला जातो — अगदी घरातील मुलीच्या लग्नाइतक्याच थाटामाटात, मांडव घालून, मंगलाष्टके म्हणून!

चातुर्मासात भगवान विष्णू झोपी गेले असतात अशी समजूत आहे, आणि याच दिवशी ते जागे होतात. त्यामुळे तुळशी विवाहानंतरच हिंदू पंचांगानुसार लग्नसराईला (विवाह मुहूर्तांना) सुरुवात होते — म्हणूनच हा सण मराठी समाजात विवाहाशी इतका खोलवर जोडला गेला आहे.

मंगलाष्टकांचे महत्त्व

कोणत्याही मराठी लग्नाची खरी शोभा वाढवतात ती मंगलाष्टके — वधू-वरांना आशीर्वाद देणारी, मंगलमय वातावरण निर्माण करणारी पारंपरिक संस्कृत-मराठी काव्यरचना. अंतरपाट धरून पुरोहित एकेक श्लोक म्हणतात आणि शेवटी "सावधान! सावधान!" म्हणून टाळ्यांच्या गजरात अंतरपाट दूर केला जातो.

तुळशी विवाहातही हीच परंपरा पाळली जाते — फक्त इथे वधू तुळस असते आणि वर स्वतः भगवान विष्णू/शाळिग्राम!

सर्वात प्रसिद्ध आणि जवळपास प्रत्येक मराठी लग्नात म्हटले जाणारे पहिले मंगलाष्टक हे गणपती वंदनेचे आहे:

स्वस्ति श्री गणनायकं गजमुखं मोरेश्वरं सिद्धिदं
बल्लाळं मुरुडं विनायकमहं चिंतामणिं थेवरम् |
लेण्याद्रिं गिरिजात्मजं सुवरदं विघ्नेश्वरं ओझरं
ग्रामे रांजण संस्थितं गणपती कुर्यात् सदा मंगलम् ||

यानंतरची मंगलाष्टके ही त्या-त्या प्रांतातील परंपरेनुसार आणि कुलाचारानुसार थोडी वेगवेगळी असू शकतात — तुळशी विवाहात विशेषतः वृंदावन, शाळिग्राम आणि तुळशीचे माहात्म्य वर्णन करणारे श्लोक म्हटले जातात. नेमकी मंगलाष्टके तुमच्या कुलाचार व गावच्या परंपरेनुसार बदलू शकतात, त्यामुळे घरच्या पुरोहितांकडून किंवा ज्येष्ठांकडून खात्री करून घेणे उत्तम.

तुळशी विवाह सोहळ्याची पद्धत

1. अंगणात किंवा पडवीत ऊस, बोरं, आवळे यांनी छान मांडव सजवला जातो

2. तुळशी वृंदावन रांगोळी व फुलांनी सजवले जाते

3. शाळिग्राम किंवा विष्णूची मूर्ती/तसबीर ठेवली जाते

4. पुरोहित किंवा घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती मंगलाष्टके म्हणतात

5. अक्षता टाकून तुळशी-विष्णूचा विवाह संपन्न होतो

6. आरती, प्रसाद आणि फटाक्यांची आतषबाजी करून सोहळा साजरा होतो

मराठी विवाहासाठी याचे महत्त्व का?

MarathiVivah वरील अनेक कुटुंबांसाठी तुळशी विवाह हा फक्त धार्मिक सोहळा नसून लग्नाच्या तयारीची खरी सुरुवात असतो. या दिवसानंतर:

• शुभ विवाह मुहूर्त सुरू होतात

• अनेक कुटुंबे स्थळ शोधण्याची प्रक्रिया गतिमान करतात

• साखरपुडा व लग्नाच्या तारखा निश्चित करण्यास सुरुवात होते

त्यामुळे तुळशी विवाहाच्या मुहूर्तावर आपल्या मुला-मुलींसाठी योग्य जोडीदार शोधण्याची तयारी सुरू करणे अनेक कुटुंबांसाठी शुभसंकेत मानले जाते.